Banknot polimerowy to środek płatniczy drukowany na elastycznym tworzywie sztucznym, a nie na tradycyjnym papierze celulozowym. Od papierowego różni się przede wszystkim odpornością na wilgoć, trwałością w obiegu oraz nowoczesnymi zabezpieczeniami, takimi jak przezroczyste okienka. W artykule wyjaśniamy, jak powstaje taka forma pieniądza i które banki centralne zdecydowały się na jej wprowadzenie.
Czym jest banknot polimerowy?
Banknot polimerowy to banknot, którego podłoże wykonano z cienkiej folii polimerowej. Taka folia jest elastyczna, gładka i znacznie mniej chłonna niż papier z włókien celulozowych, dlatego pieniądz w tej technologii lepiej znosi kontakt z wodą, potem czy tłuszczem.
Produkcja polimerowych banknotów wymaga odrębnych uprawnień oraz dostosowanego parku maszynowego. Na świecie działa tylko kilkunastu producentów, którzy posiadają certyfikat umożliwiający druk na podłożu polimerowym. Jednym z nich jest Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych.
Czym różni się banknot polimerowy od papierowego?
Główna różnica leży w materiale, z którego powstaje podłoże. Papierowy pieniądz chłonie wilgoć i łatwiej ulega uszkodzeniom mechanicznym, natomiast polimerowy jest bardziej wytrzymały na zginanie, rozrywanie i przypadkowe pranie.
Różnice widać również w wymiarach. Przykładowo pierwszy polimerowy banknot Banku Anglii o nominale 5 funtów z 2016 roku jest mniejszy od wcześniejszego papierowego odpowiednika, a jego gabaryty łączą się z nowym typem podłoża.
| Porównywana cecha | Banknot papierowy | Banknot polimerowy |
|---|---|---|
| Podłoże | włókna celulozowe | folia polimerowa |
| Odporność na wodę | niska, papier nasiąka | wysoka, woda spływa po powierzchni |
| Trwałość w obiegu | krótsza | dłuższa |
| Typowe zabezpieczenia | znak wodny, nitka zabezpieczająca | przezroczyste okienko, hologram, farba zmienna optycznie |
| Reakcja na intensywne użytkowanie | szybciej traci sztywność i estetykę | dłużej wygląda jak nowy |
Oba rodzaje banknotów mogą łączyć pewne zabezpieczenia, na przykład druk stalorytniczy i mikrodruki. Jednak podłoże polimerowe otwiera dodatkowe możliwości, których nie da się przenieść na papier.
Polimerowy banknot 5 funtów z 2016 roku ma wymiary 125 na 65 milimetrów i jest o 15 procent mniejszy od papierowego odpowiednika.
Jakie zabezpieczenia mają banknoty polimerowe?
Podłoże z tworzywa pozwala na umieszczenie w banknocie elementów, które trudno podrobić standardowymi metodami drukarskimi. Część z nich wykorzystuje przezroczystość folii, a część zmienia wygląd pod wpływem kąta patrzenia.
Przezroczyste okienko
To jeden z najłatwiejszych do rozpoznania elementów nowoczesnych plastikowych pieniędzy. W okienku może znaleźć się portret, budowla lub inny motyw graficzny. W brytyjskim banknocie 5 funtów z 2016 roku znajduje się przezroczyste okienko z portretem królowej Elżbiety II oraz element nawiązujący do Blenheim Palace.
Elementy zmienne optycznie
W banknotach polimerowych stosuje się farby i folie, które zmieniają kolor w zależności od kąta obserwacji. Dzięki temu przy poruszaniu pieniądzem widać przesuwający się efekt barwny, wyraźnie inny od zwykłego druku offsetowego.
W polskim banknocie kolekcjonerskim o nominale 20 zł z 2014 roku zastosowano między innymi roślinny element graficzny zmieniający kolor. Dodatkowo w okienku umieszczono holograficzny wizerunek Belwederu, a całość uzupełnia niebieski, metaliczny element przezroczysty wkomponowany w grafikę.
Jaką rolę pełni druk stalorytniczy?
Druk stalorytniczy nadaje banknotowi wyczuwalną fakturę i sprawia, że elementy graficzne są lekko wypukłe. W połączeniu z mikrodrukami i numeracją typograficzną utrudnia to kopiowanie oraz pozwala szybko sprawdzić autentyczność pieniądza dotykiem.
Pierwszy polski banknot polimerowy – co wyemitował NBP?
Pierwszy polski banknot polimerowy został wyemitowany przez Narodowy Bank Polski jako emisja kolekcjonerska o nominale 20 zł. Upamiętnia on 100. rocznicę utworzenia Legionów Polskich, a jego produkcję zlecono Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych.
Pierwszy polski banknot polimerowy NBP wyemitował 5 sierpnia 2014 roku, a jego nakład wyniósł do 50 tysięcy sztuk.
Jak powstał projekt banknotu 20 zł?
Projekt przygotował Andrzej Heidrich, a pierwotna koncepcja powstała jeszcze przed denominacją i była przewidziana do druku na papierze. Dostosowanie tego projektu do podłoża polimerowego było dla PWPW nietypowym wyzwaniem technologicznym, ponieważ trzeba było połączyć rozwiązania typowe dla obu rodzajów podłoża.
Jakie dane techniczne ma banknot 20 zł Legiony Polskie?
Najważniejsze informacje o tej emisji to:
- nominał 20 zł,
- data emisji 5 sierpnia 2014 roku,
- nakład do 50 tysięcy sztuk,
- producent PWPW S.A.,
- projekt Andrzeja Heidricha.
Na stronie przedniej banknotu znajduje się portret marszałka Józefa Piłsudskiego. Na odwrocie umieszczono Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari z gwiazdą, odznakę I Brygady Legionów Polskich oraz orzełka legionowego.
Gdzie na świecie stosuje się banknoty polimerowe?
Technologia polimerowa jest obecna w wielu regionach, zwłaszcza tam, gdzie klimat sprzyja szybszemu niszczeniu tradycyjnych pieniędzy papierowych. Banknoty z tworzywa bywają częściej wybierane w krajach o gorącym i wilgotnym powietrzu, choć stosują je także duże banki centralne w Europie.
Bank Anglii i brytyjska seria polimerowa
Bank Anglii wprowadził pierwszy polimerowy banknot o nominale 5 funtów 13 września 2016 roku. Na awersie znalazła się królowa Elżbieta II, a na rewersie Winston Churchill, Pałac Westminsterski i Big Ben. W 2017 roku do obiegu trafiła polimerowa 10-funtówka z wizerunkiem Jane Austen, a w 2020 roku dwudziestofuntówka z JMW Turnerem.
Emisje w innych bankach centralnych
W 2026 roku kolejne banki centralne decydują się na polimerowe serie obiegowe lub okolicznościowe. Przykłady to nowe emisje z Samoa, Fidżi, Falklandów, Omanu czy Wyspy Świętej Heleny. Wiele z tych instytucji wykorzystuje podłoże polimerowe do banknotów obiegowych, aby poprawić odporność pieniądza na codzienne użytkowanie.
Coraz częściej polimerowych rozwiązań próbują też banki centralne z Azji i Karaibów. Takie zmiany oznaczają, że pieniądz z tworzywa staje się standardem nie tylko w krajach o wilgotnym klimacie, ale również w gospodarkach o dużym natężeniu obrotu gotówkowego.
Testowe emisje PWPW
Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych wyprodukowała w 2012 roku testowy banknot polimerowy z motywem pszczoły miodnej. Tego typu próby pomagają drukarni sprawdzić zachowanie farb i folii przed realizacją zamówień dla banków centralnych, a jednocześnie stanowią ciekawostkę dla kolekcjonerów.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym jest banknot polimerowy?
To banknot wydrukowany na cienkiej folii z tworzywa sztucznego zamiast na papierze celulozowym. Materiał jest gładki, elastyczny i mniej chłonny niż tradycyjny papier.
Jakie są główne zalety polimerowych banknotów w porównaniu z papierowymi?
Są bardziej odporne na wilgoć i mechaniczne uszkodzenia oraz dłużej zachowują estetykę w obiegu. Niektóre zabezpieczenia możliwe na folii są niemożliwe do odwzorowania na papierze.
Jakie specyficzne zabezpieczenia stosuje się w banknotach polimerowych?
Stosuje się przezroczyste okienka, elementy zmienne optycznie oraz hologramy i metaliczne detale. Dodatkowo używa się stalorytniczego druku i mikrodruków dla zwiększenia trudności podrobienia.
Dlaczego produkcja banknotów polimerowych jest bardziej ograniczona niż papierowych?
Wymaga specjalnych uprawnień i przystosowanego parku maszynowego, więc tylko kilkunastu producentów na świecie ma certyfikat do druku na podłożu polimerowym. Wśród nich znajduje się Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych.
Kiedy i jaki był pierwszy polimerowy banknot w Polsce?
Narodowy Bank Polski wyemitował pierwszy polimerowy banknot kolekcjonerski o nominale 20 zł 5 sierpnia 2014 roku. Był to egzemplarz upamiętniający 100. rocznicę utworzenia Legionów Polskich.
Jakie informacje techniczne ma polimerowy banknot 20 zł Legiony Polskie?
Ma nominał 20 zł, emisję z 5 sierpnia 2014 roku, nakład do 50 tysięcy sztuk, producentem była PWPW, a projekt wykonał Andrzej Heidrich. Na awersie jest portret Józefa Piłsudskiego, a na rewersie symbole legionowe i Virtuti Militari.
Gdzie na świecie używa się banknotów polimerowych?
Są stosowane szczególnie w krajach o gorącym i wilgotnym klimacie oraz przez niektóre banki centralne w Europie, jak Bank Anglii. Coraz więcej emisji pojawia się też w Azji, na Karaibach oraz na Samoa, Fidżi, Falklandach, Omanie i Wyspie Świętej Heleny.
Co pokazał przypadek banknotu 5 funtów Banku Anglii z 2016 roku?
Wskazał, że polimerowe banknoty mogą mieć inne wymiary niż papierowe poprzedniki — ten nominał był o 15% mniejszy. Zawierał też przezroczyste okienko z portretem królowej i elementy nawiązujące do Blenheim Palace.
