Emisja pieniądza – na czym polega i kto ją kontroluje?

Emisja pieniądza polega na wprowadzaniu do obiegu gotówki oraz zasilaniu banków w środki bezgotówkowe. W Polsce wyłączne prawo emisji ma Narodowy Bank Polski, a w strefie euro kontroluje ją Europejski Bank Centralny. W artykule wyjaśniamy, jak działa ten proces i kto może tworzyć pieniądz.

Czym jest emisja pieniądza?

Emisja pieniądza to proces wprowadzania nowych środków płatniczych do gospodarki. Może obejmować zarówno pieniądz gotówkowy, czyli banknoty i monety, jak i pieniądz bezgotówkowy, który istnieje wyłącznie jako zapis na rachunkach bankowych. System monetarny to zestaw procesów i podmiotów zaangażowanych w dostarczanie pieniądza do gospodarki danego państwa.

Pieniądz pełni funkcję środka wymiany, miernika wartości, środka płatniczego oraz środka tezauryzacji. Współczesny pieniądz ma charakter fiducjarny, ponieważ jego wartość wynika nie z pokrycia w kruszcu, lecz z zaufania do emitenta i obowiązującego prawa.

W ilościowej teorii pieniądza całkowita wartość nominalna pieniędzy w obiegu powinna odpowiadać wartości transakcji towarów i usług, podzielonej przez szybkość obiegu pieniądza. To równanie tożsamościowe pomaga ocenić, czy podaż pieniądza jest dopasowana do realnej gospodarki. W praktyce wyróżnia się dwa podstawowe typy emisji:

Kto kontroluje emisję pieniądza w Polsce i strefie euro?

Kontrola nad emisją pieniądza w danym kraju należy przede wszystkim do banku centralnego. W Polsce tę funkcję pełni Narodowy Bank Polski, którego pozycję określa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 227 NBP ma wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej.

W Polsce wyłączne prawo emisji pieniądza ma Narodowy Bank Polski – wynika to z art. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

NBP odpowiada również za wartość polskiego pieniądza. Oprócz banknotów i monet powszechnego obiegu emituje złote i srebrne monety kolekcjonerskie, które upamiętniają ważne wydarzenia i postacie. Emisję monet kolekcjonerskich zapoczątkowano w połowie lat sześćdziesiątych. Bilety NBP mają status prawnego środka płatniczego, natomiast w przypadku bilonu powyżej pewnej kwoty można odmówić przyjęcia zapłaty.

Bilety emitowane przez NBP produkowane są od 1997 roku w Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych S.A. Seria „Władcy Polski” została zaprojektowana przez A. Herdlicha. Bilon i monety kolekcjonerskie powstają w Mennicy Polskiej S.A. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim reguluje szczegółowe zasady działania banku.

Rola Narodowego Banku Polskiego

Głównym celem NBP jest utrzymanie stabilności cen oraz wspieranie wzrostu gospodarczego. Bank centralny korzysta przy tym z kilku narzędzi:

• operacje otwartego rynku,
• transakcje repo,
• stopy procentowe, w tym stopę lombardową i stopę redyskonta weksli,
• rezerwy obowiązkowe,
• kredyty dla banków komercyjnych.

NBP zarządza również rezerwami dewizowymi, które wspierają stabilność finansową kraju. Do pomiaru ilości pieniądza w gospodarce wykorzystuje się agregaty pieniężne. W Polsce bank centralny nie może bezpośrednio finansować wydatków rządowych. Ten konstytucyjny zakaz sprawia, że rząd musi korzystać z rynku finansowego, na przykład emitując obligacje nominowane w walutach obcych, co wiąże się z ryzykiem kursowym.

Zasady w strefie euro

W strefie euro, będącej unią walutową, podstawą prawną dla emisji pieniądza jest art. 128 TFUE. Emisja monet euro należy do państw członkowskich, ale jej wielkość kontroluje Europejski Bank Centralny. Emisja banknotów euro należy do krajowych banków centralnych tworzących Eurosystem oraz do EBC i może nastąpić wyłącznie na podstawie decyzji EBC. Na rynku międzybankowym strefy euro istotnym wskaźnikiem jest EURIBOR.

Jak banki komercyjne tworzą pieniądz?

Wbrew powszechnemu przekonaniu głównymi twórcami pieniądza bezgotówkowego są banki komercyjne. Gdy udzielają kredytów, tworzą nowe depozyty na rachunkach bieżących klientów, co zwiększa bilans całego sektora bankowego. Bank Anglii w raporcie kwartalnym z 2014 roku wskazał, że banki nie są zwykłymi pośrednikami pożyczającymi oszczędności.

Spłata rat kapitałowych oznacza trwałe wycofanie pieniądza z obiegu, a odsetki stanowią przychód banków i wracają do gospodarki jako wydatki. W ten sposób podaż pieniądza zależy w dużym stopniu od skłonności banków do kredytowania oraz od zdolności kredytowej klientów.

Bank Anglii zwrócił też uwagę, że koncepcja mnożnika pieniądza, według której bank centralny ściśle steruje ilością kredytów, jest błędnym uproszczeniem. W obecnym systemie rezerwy cząstkowej banki utrzymują jedynie ułamek środków jako rezerwę obowiązkową, a pozostałą część mogą przeznaczać na kredyty. Skłonność do ich udzielania wpływa na zjawisko finansjalizacji, czyli nadmiernego rozrostu sfery finansowej wobec realnej gospodarki.

Historycznie banki centralne wprowadzały banknoty do obiegu przez skup metali szlachetnych lub kredytowanie rządów i banków komercyjnych. W gospodarce otwartej ze sztywnym kursem wymiany walutowej gromadzenie obcych walut groziło utratą płynności i utratą pokrycia banknotów w kruszcu, a państwa radziły sobie z tym, zmieniając parytet wymiany walut. Po upadku systemu z Bretton Woods banki centralne zaprzestały emisji na skup kruszców i walut obcych. Przy płynnym kursie walutowym jedynym sposobem zwiększenia bazy monetarnej jest zadłużenie podmiotów w banku centralnym.

Emisja pieniądza elektronicznego – jak działa?

Osobną kategorią jest pieniądz elektroniczny, czyli wartość pieniężna przechowywana elektronicznie i wydawana w zamian za gotówkę. Zgodnie z dyrektywami 2000/46/EC oraz 2009/110/EC pieniądz elektroniczny może być emitowany wyłącznie w stosunku 1:1. Oznacza to, że wartość e-pieniądza musi odpowiadać wpłaconym środkom.

Pieniądz elektroniczny może być emitowany wyłącznie w stosunku 1:1, co zapobiega kreacji dodatkowego pieniądza przez instytucje parabankowe.

Wynikający z unijnych regulacji generalny zakaz udzielania kredytów przez instytucje parabankowe ma zapobiegać zwiększaniu ilości pieniądza w globalnym obrocie. W Polsce działalność w tym zakresie reguluje ustawa o usługach płatniczych. Instytucja pieniądza elektronicznego musi uzyskać zezwolenie Komisji Nadzoru Finansowego. Minimalny kapitał założycielski wynosi 350 tysięcy euro, wyrażony w złotych według kursu średniego NBP z dnia wydania zezwolenia. Choć EMI nie cieszy się taką popularnością jak mała instytucja płatnicza czy krajowa instytucja płatnicza, odgrywa ważną rolę w obsłudze transakcji cyfrowych i może prowadzić systemy płatności oraz oferować wymianę walut.

Wymogi dla instytucji pieniądza elektronicznego

Podmiot ubiegający się o status EMI musi spełnić wiele wymagań. Najważniejsze z nich to:

• posiadanie funduszy własnych dopasowanych do rozmiaru działalności,
• przechowywanie dokumentów przez okres 5 lat,
• aktualizacja wewnętrznych polityk i procedur co 3 lata,
• składanie sprawozdań finansowych i raportów kwartalnych do nadzoru.

Główne obowiązki wynikają z art. 132k i nast. ustawy o usługach płatniczych. Instytucja pieniądza elektronicznego jest również instytucją obowiązaną w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Musi identyfikować ryzyko AML, stosować środki bezpieczeństwa finansowego, opracować wewnętrzną politykę AML oraz raportować transakcje progowe i podejrzane do Generalnego Inspektora Informacji Finansowej. Sprawozdania finansowe przekazywane są KNF i Rzecznikowi Finansowemu.

Ochrona środków klientów

Zasady ochrony środków pieniężnych wpłaconych w zamian za pieniądz elektroniczny zostały wskazane w art. 132n ustawy o usługach płatniczych. Instytucja nie może łączyć ich z innymi środkami i musi przechowywać je na wyodrębnionym rachunku bankowym. Dopuszczalne jest inwestowanie w bezpieczne, płynne aktywa o niskim ryzyku, ale wyłącznie na wyodrębnionym rachunku. Powierzenie funkcji kluczowych wymaga powiadomienia KNF i prowadzenia rejestru umów powierzenia.

Alternatywne koncepcje i skutki nadmiernej emisji

W teorii ekonomii istnieje wiele alternatywnych pomysłów na emisję pieniądza. Część z nich podważa monopol państwa na produkcję pieniądza, inne proponują nowe systemy rozliczeń. Do najczęściej omawianych należą austriacka teoria pieniądza, bank czasu, kredyt społeczny, nominalistyczna teoria pieniądza oraz pieniądz pracy. Nominalistyczna teoria pieniądza uznaje, że pieniądz jest nazwą nadaną jednostce rachunkowej aktem państwowym, co podważa teorię kruszcową. Bank czasu to samopomocowa instytucja oparta na bezgotówkowej wymianie usług, a kredyt społeczny uzależnia emisję od podmiotów zobowiązujących się do wykonania czegoś użytecznego.

Austriacka teoria pieniądza zakłada, że zmiany ilości pieniądza wpływają nie tylko na poziom cen, ale także na ich strukturę. Jej zwolennicy często proponują wprowadzenie systemu waluty złotej albo zniesienie monopolu państwa na produkcję pieniądza. Z kolei koncepcja pieniądza pracy, głoszona przez Roberta Owena, opierała się na potwierdzaniu ilości pracy wydatkowanej na wytworzenie towaru. Bony pracy miały służyć jako przekazy na ekwiwalent innych towarów zgromadzonych w magazynach.

Współczesne propozycje reform często nawiązują do Systemu Pieniądza Suwerennego. Zakłada on przeniesienie kreacji pieniądza z banków komercyjnych do państwa i banków centralnych. W tym modelu depozyty stałyby się zobowiązaniami banku centralnego, a procesy płatnościowe zostałyby oddzielone od bilansów banków. Państwu przyznaje się prerogatywę wprowadzania do obiegu nowego pieniądza, który mógłby finansować dług rządowy lub wydatki rządowe.

Zwolennicy tego rozwiązania wskazują, że mogłoby ono ograniczyć dług publiczny i prywatny, zmniejszyć ryzyka systemowe oraz ograniczyć groźbę paniki bankowej. Badania ekonomistów z Banku Anglii sugerują także możliwość trwałego wzrostu PKB dzięki redukcji realnych stóp procentowych, wyłudzeń podatkowych i monetarnych kosztów transakcyjnych. W dyskusji pojawiają się również pomysły takie jak pieniądze z helikoptera oraz luzowanie ilościowe dla obywateli.

Dyskusje o reformie monetarnej nie są nowe. Po kryzysie z 1929 roku powstał Plan chicagowski, a po kryzysie finansowym 2008 roku powrócono do badań nad systemem publicznego pieniądza. W Stanach Zjednoczonych zamiast głębokiej reformy wprowadzono wówczas program ubezpieczenia depozytów.

Nadmierna emisja pieniądza zadłużającego niesie jednak poważne zagrożenia. Jeśli kreacja pieniądza wyprzedza możliwości produkcyjne gospodarki, pojawia się inflacja, a w skrajnych przypadkach hiperinflacja. Historycznym przykładem jest hiperinflacja w Niemczech w latach 20. XX wieku, która doprowadziła do drastycznego spadku wartości marki niemieckiej. Emisja pieniądza bywa też wykorzystywana do pokrycia deficytu budżetowego, co może prowadzić do narastania długu publicznego. Gdy kreacja pieniądza nie zaspokaja potrzeb realnej gospodarki, może dojść do recesji. Po skrajnej hiperinflacji konieczna bywa denominacja waluty. Rozwój technologii wprowadza też cyfrowe waluty banków centralnych, znane jako CBDC, oraz kryptowaluty, co stawia nowe pytania o rolę emitentów i nadzór nad systemem monetarnym.